5.11 ตัวอย่างแนวทางการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน และสิ่งที่พึงระวัง

เริ่มต้นวิปัสสนากรรมฐานอย่างไร

                ผู้เรียบเรียงขอเสนอตัวอย่างแนวทางการเจริญวิปัสสนากรรมฐานไว้สัก 2 สำนวน สำหรับเป็นทางเลือกในการเจริญจิตเจริญปัญญา โดยตัวอย่างแรก อาศัยแบบอย่างจากการพิจารณาสังขตธรรมของพระสารีบุตรที่ท่านแสดงไว้ใน อนุปทสูตร ตัวอย่างที่สอง จาก มหามาลุงโกยวาทสูตร อันมีเนื้อหาเกี่ยวกับการพิจารณาเห็นโทษของสิ่งซึ่งเหตุปัจจัยปรุงแต่ง แล้วน้อมจิตไปยังสิ่งซึ่งพ้นจากการปรุงแต่ง และหัวข้อที่สาม สิ่งที่พึงระวังอย่างยิ่งในการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน

 

วิปัสสนากรรมฐาน “ไม่มีแล้ว ก็มีแก่เรา มีแล้ว ก็ดับล่วงไป”

                “… สารีบุตรก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะ โดยประการทั้งปวงแล้ว มนสิการว่า ไม่มีอะไรเลย เข้าอากิญจัญญายตนะอยู่ ธรรมเหล่าใดในอากิญจัญญายตนะ คือ อากิญจัญญายตนสัญญา จิตเตกัคคตา ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น โดยที่เธอรู้ ปรากฏอยู่ก็รู้ ถึงความดับก็รู้ เธอพิจารณาเห็นธรรมเหล่านั้นว่า ธรรมทั้งหลาย อย่างที่ทราบมา ก็เป็นอย่างนี้เอง ไม่มีแล้ว ก็มีแก่เรา มีแล้ว ก็ดับล่วงไป …” (อนุปทสูตร, 14/153-165)

                ธรรมดาการพิจารณาความไม่เที่ยงของสังขตธรรมนั้น หลายท่านคงจะทราบดีอยู่แล้วว่า ความจริงจะใช้อะไรเป็นอารมณ์ในการพิจารณาก็ได้ทั้งนั้น เพราะชื่อว่าสังขตธรรมแล้ว จะหยาบ หรือประณีต รูปธรรม หรือนามธรรม ก็ย่อมมีสามัญลักษณะเสมอเหมือนกัน แต่ทว่า ถ้าสิ่งนั้นเป็นของธรรมดาๆ เช่น มองใบไม้เหี่ยวแห้งร่วงลงจากต้น ก็มักจะเป็นการยากที่จะพิจารณาให้เกิดสติปัญญาอะไรได้มากนัก แต่ถ้าสิ่งนั้นมีความสำคัญ หรือมีความพิเศษแล้ว จะกระตุ้นเตือนให้เกิดสติปัญญาได้มากพอสมควร ในที่นี้จะใช้ “ความสุขจากสมาธิ” เป็นอารมณ์ในการพิจารณา

                ผู้ปฏิบัติพึงเจริญสมาธิให้ได้อุปจารสมาธิเป็นอย่างน้อย หลังจากดื่มด่ำกับภาวะความสุขสงบประณีตของสมาธิแล้ว ให้น้อมเข้าสู่ภาควิปัสสนา พิจารณาสังขารธรรมทั้งหลายโดยความเป็นไตรลักษณ์ว่า แม้ความสุขจากสมาธิ อันเป็นภาวะที่ดีงามล้ำเลิศถึงเพียงนี้ก็ไม่อาจพ้นจากความแปรปรวน เสื่อมสลายไป ใครก็ไม่อาจจะยึดมั่นถือมั่นเอาไว้ได้ ดังที่ท่านกล่าวว่า “ไม่มีแล้ว ก็มีแก่เรา มีแล้ว ก็ดับล่วงไป” จะกล่าวไปใยกับ ลาภ ยศ สรรเสริญ และกามสุข อันเป็นสุขในระดับที่ด้อยกว่า ในอีกด้านหนึ่งความเสื่อมลาภ เสื่อมยศ นินทา และทุกขเวทนาต่างๆ ก็ไม่พ้นไปจากความแปรปรวน เสื่อมสลาย ไม่สามารถจะยึดมั่นถือมั่นเอาไว้ได้ เช่นเดียวกัน

                เมื่อใช้ปัญญาพิจารณาจนพอสมควรแล้ว ก็เจริญสมาธิขึ้นอีกครั้ง เมื่อสมาธิเจริญขึ้น ความสุขจากสมาธิอันประณีตก็เกิดขึ้นอีก เป็นหลักฐานยืนยันความเป็นสังขตธรรม อันเหตุปัจจัยปรุงแต่ง ไม่เที่ยง คงอยู่ไม่ได้ ไม่มีอัตตาตัวตนแก่นสารที่จะยึดมั่นถือมั่นเอาไว้ได้ เมื่อใช้ปัญญาพิจารณาสังขตธรรมทั้งหลายโดยความเป็นไตรลักษณ์ ด้วยความเพียรซ้ำๆอยู่อย่างนี้ จิตย่อมน้อมไปเพื่อละสักกายทิฏฐิ (ความเห็นเป็นเหตุถือตัวตน)

                ถ้าผู้ปฏิบัติไม่สามารถเจริญอุปจารสมาธิขึ้นได้ ลองยกเรื่องทั่วๆไปในชีวิตประจำวัน หรือประสบการณ์ที่ผ่านมา เป็นอารมณ์สำหรับการพิจารณาในแนวทางเดียวกัน ยกตัวอย่างเช่น ในเวลาที่รู้สึกหิว ให้ท่านนำอาหารที่ชอบรับประทานมากๆมาวางไว้ตรงหน้า เมื่อยังไม่ได้รับประทาน ความรู้สึกอยากรับประทานอาหารนั้น ย่อมเป็นทุกข์ เป็นเครื่องเสียดแทงของท่าน พิจารณาจนพอสมควรแล้วให้รับประทานอาหาร 1 คำ ความเอร็ดอร่อยและความพอใจในรสอาหารที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นของเกิดขึ้นเพียงชั่วคำกลืน แล้วก็ดับล่วงไป ไม่เป็นแก่นสารสาระที่จะยึดมั่นถือมั่นเอาไว้ได้ ไม่มีใครเป็นเจ้าของ ไม่อยู่ในอำนาจควบคุมที่ผู้ใดจะเสกสรรบันดาลให้มันเกิดขึ้นเองลอยๆได้ เป็นแต่กระบวนธรรมอันเกิดขึ้นจากเหตุ เมื่อปรารถนาผลก็มีแต่ต้องทำที่เหตุ ในการรับประทานอาหารแต่ละคำ ให้ลองใช้เวลาหยุดคิดพิจารณาสังขตธรรมโดยความเป็นไตรลักษณ์ดังกล่าวมานี้

                เพื่อความเข้าใจมากขึ้น พึงพิจารณากระบวนธรรมที่เกิดขึ้นโดยความเป็นขันธ์ 5 คือ ร่างกายและอาหารที่รับประทานเข้าไป เป็นรูป, ความสุขที่ได้จากการรับประทาน เป็นเวทนา, ความหมายรู้ว่านี่คืออาหารที่เราชอบ เป็นสัญญา, ความติดใจในรสอาหารและความติดใจในสุขเวทนาที่ได้ เป็นสังขาร, ความรู้อารมณ์ทางประสาทสัมผัส เช่น รู้รสอาหาร รู้กลิ่นอาหาร รู้ว่ากำลังกินอาหาร เป็นวิญญาณ เมื่อกล่าวในขั้นปรมัตถสัจจะ กระบวนธรรมนี้ย่อมไม่มีตัวผู้สิงสู่อยู่ครอง ไม่มีตัวผู้เสพเสวย เป็นแต่กระแสของรูปธรรมและนามธรรมมาประกอบกันเข้า เป็นอนัตตา อัตตาตัวตนมีอยู่เพียงในขั้นสมมติสัจจะเท่านั้น

 

วิปัสสนากรรมฐาน “ธรรมชาติใดพ้นจากเหตุปัจจัย ธรรมชาตินั้นประเสริฐสุด”

                “ดูกรอานนท์ มรรคปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อละโอรัมภาคิยสังโยชน์ (สังโยชน์เบื้องต่ำ) ๕ เป็นไฉน? ดูกรอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมเพราะอุปธิวิเวก (ความสงัดจากสิ่งที่ระคนด้วยกิเลส) เพราะละอกุศลธรรมได้ เพราะระงับความคร้านกายได้โดยประการทั้งปวง บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจารมีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลาย คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ซึ่งมีอยู่ในกาย ในสมาบัตินั้น โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นไข้ เป็นอื่น เป็นของทรุดโทรม เป็นของสูญ เป็นของมิใช่ตัวตน. เธอย่อมเปลื้องจิตจากธรรมเหล่านั้น ครั้นเธอเปลื้องจิตจากธรรมเหล่านั้นแล้วย่อมน้อมจิตไปในอมตธาตุว่า ธรรมชาตินี้สงบ ธรรมชาตินี้ประณีต คือ ธรรมเป็นที่สงบสังขารทั้งปวง เป็นที่สละคืนอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา เป็นที่สิ้นกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่ดับกิเลส และกองทุกข์ดังนี้ …” (มหามาลุงโกยวาทสูตร, 13/157)

               ในบรรดาสิ่งทั้งหลายประดามี ท่านแบ่งเป็น 2 ประเภท

  1. ธรรมชาติใดเหตุปัจจัยปรุงแต่งได้ เนื่องอยู่ด้วยโลก เรียกว่า สังขตธรรม, สังขาร
  2. ธรรมชาติใดเหตุปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้ พ้นวิสัยของโลก เรียกว่า อสังขตธรรม, วิสังขาร

               ท่านผู้อ่านเคยพบเห็นสิ่งใดที่สามารถคงอยู่ยั่งยืนถาวร พ้นจากความเสื่อมทรุดโดยประการทั้งปวงหรือไม่? สิ่งทั้งปวงในโลกย่อมแปรปรวนด้วยความเกิด ดับ อยู่ตลอดเวลาเป็นปกติ ไม่มีสิ่งที่เป็นแก่น เป็นแกน หรือเป็นอัตตายืนโรงอยู่ ข้อนี้แม้แต่วิทยาศาสตร์ก็เริ่มที่จะพิสูจน์ได้ในระดับที่ลึกซึ้งขึ้นตามลำดับ ดังเช่นเรื่องของธาตุ โมเลกุล อะตอม ที่สามารถแยกได้เล็กลงไปเรื่อยๆจนเรียกว่า ควาร์ก ซึ่งในอนาคตนักวิทยาศาสตร์ก็อาจค้นพบว่ามันสามารถแยกให้ละเอียดกว่านี้ได้อีกก็เป็นได้ และตามที่ผู้เรียบเรียงเข้าใจ ในทฤษฎีส่วนใหญ่ อนุภาคเล็กๆเหล่านี้มีลักษณะที่ไม่เคยหยุดนิ่งเลย

               นี่เป็นเรื่องในฝั่งของวิทยาศาสตร์ และเป็นเรื่องของรูปธรรม แต่ในทางพระพุทธศาสนา สิ่งทั้งปวงในโลก จะเป็นรูปธรรม หรือนามธรรม ย่อมอยู่ภายใต้กฏไตรลักษณ์เสมอเหมือนกัน ในอนัตตลักขณสูตร ท่านจึงทรงแสดงว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ไม่เที่ยง คงสภาพอยู่ไม่ได้ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ไม่ควรเห็นโดยความยึดมั่นถือมั่นว่า นั่นเป็นอัตตาตัวตนแก่นสารของเรา

               เหตุเพราะ… ในเมื่อสิ่งทั้งปวงในโลกเป็นธรรมชาติอันเหตุปัจจัยปรุงแต่ง ต้องการผล ก็ต้องทำที่เหตุ พึงพิจารณาขันธ์ 5 ไปตามลำดับ

               รูป : ส่วนประกอบฝ่ายรูปธรรม เช่น สุขภาพร่างกาย จะแข็งแรง หรือเจ็บป่วย ย่อมเป็นเพราะเหตุปัจจัย

               เวทนา : ความเสพรสอารมณ์ เช่น ความเอร็ดอร่อย ความทุกข์ระทม ทั้งหลายในโลก ย่อมเป็นเพราะเหตุปัจจัย

               สัญญา : ความจำได้หมายรู้ เช่น ความทรงจำในประสบการณ์อันเป็นสุข ความทรงจำในประสบการณ์อันเป็นทุกข์ ความลืมเลือนในประสบการณ์อันเป็นสุข ความลืมเลือนในประสบการณ์อันเป็นทุกข์ ย่อมเป็นเพราะเหตุปัจจัย

               สังขาร : คุณสมบัติของจิต เช่น ความโลภ ความโกรธ ความหลง ความกลัว เจตนาอันเป็นกุศล เจตนาอันเป็นอกุศล ย่อมเป็นเพราะเหตุปัจจัย

               วิญญาณ : ความรับรู้ รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส และสิ่งที่ใจคิด เช่น การที่ตามองเห็นสิ่งที่สวยงาม หรือน่าเกลียด การที่ใจคิดในสิ่งที่เป็นสุข หรือเป็นทุกข์ ย่อมเป็นเพราะเหตุปัจจัย

               กล่าวคือ ร่ายกายและจิตใจของเรา รวมถึงสิ่งต่างๆในโลกเป็นสิ่งที่เกิดจากเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นทั้งสิ้น ธรรมชาติใดถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่ง เกิดเพราะเหตุปัจจัย แปรปรวนไปตามเหตุปัจจัย ธรรมชาตินั้นย่อมไม่อาจเข้าไปยึดมั่นถือมั่นไว้ด้วยกิเลสได้ ธรรมชาติใดพ้นจากเหตุปัจจัย ธรรมชาตินั้นสงบ ประณีต ประเสริฐสุด เป็นบรมสุข

                “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ข้อที่ว่าเรายังยึดถืออยู่จะเป็นผู้ไม่มีโทษนั้น จะมีอยู่บ้างหรือไม่หนอในโลก อริยสาวกนั้นย่อมรู้อย่างนี้ว่า ข้อที่ว่าเรายังยึดถืออยู่จะเป็นผู้ไม่มีโทษนั้น ไม่มีเลยในโลก” (ปิณโฑลยสูตร, 17/169)

 

สิ่งที่พึงระวังอย่างยิ่งในการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน

  1. ปล่อยวาง แต่ไม่ปล่อยปละละเลย : เมื่อศึกษาเรื่องการปล่อยวาง ไม่ยึดติดถือมั่นแล้ว ควรทำความเข้าใจให้ชัด มิใช่กลายเป็นว่า ไม่เอาเรื่องเอาราว ปล่อยปละละเลย ใช้ชีวิตอย่างเลื่อนลอยปราศจากเป้าหมาย ต้องการผลแต่ไม่ทำเหตุที่ควรทำ ปล่อยเวลาให้ล่วงผ่านไปเปล่า ซึ่งถือเป็นความประมาทอย่างยิ่ง ที่ท่านว่าไม่ยึดติดนั้นหมายถึง ไม่ยึดติดถือมั่นด้วยกิเลสอันเป็นเหตุให้เกิดทุกข์
  2. ระวังการมองโลกในแง่ร้าย : เมื่อได้ยินได้ฟังเนื้อหาบางตอนเช่น “…สิ่งต่างๆในโลกล้วนเป็นทุกข์…” “…การเกิดเป็นทุกข์…” “…ขันธ์ 5 เป็นทุกข์…” “…กามทั้งหลายเป็นทุกข์…” ดังนี้แล้ว บางท่านเกิดความเห็นแล่นเลยเถิดไปว่าความสุขนั้นไม่มีอยู่จริงโดยสิ้นเชิง มองไปทางใดก็พบเจอแต่ทุกข์ ด้วยความเห็นนี้เขาย่อมละทิ้งสุขอันชอบธรรม แล้วเอาทุกข์เข้าท่วมทับตน ซึ่งเป็นทางดำเนินที่ผิดพลาด เสียประโยชน์ ในเบื้องต้นขอให้เข้าใจว่า “ทุกข์” ในที่นี้แปลว่า ความคงสภาพอยู่ไม่ได้ เป็นศัพท์ต่อเนื่องกับ อนิจจัง ความไม่เที่ยง เป็นการมองที่ตัวสภาวะความคงสภาพอยู่ไม่ได้อันเป็นสามัญลักษณะของโลก มิใช่มองว่าเป็น ความทุกข์ระทม ขมขื่น
    นอกจากนี้พึงทราบว่า กรรมฐานที่ให้มองเห็นอะไรๆเป็นของไม่สวยไม่งาม (อสุภกรรมฐาน ปฏิกูลมนสิการ) เป็นการปฏิบัติในขั้นสมถะ ยังมองไปตามสมมติบัญญัติ เพียงแต่ถือเอาสมมติในแง่ที่จะมาใช้ข่ม ตัณหา ราคะ ที่ฟุ้งขึ้นให้สงบลง ส่วนในขั้นวิปัสสนา มองเห็นตามสภาวะแท้ๆ ตรงตามที่สิ่งทั้งหลายมันเป็นของมัน ตามเหตุปัจจัย เรียกว่า ตามเป็นจริงในขั้นปรมัตถ์ ที่สิ่งทั้งหลาย ไม่มีงาม หรือไม่งาม เป็นแต่ธาตุทั้งหลายที่มาประกอบกันเข้า
    ผู้ศึกษาพึงเข้าใจว่าการเจริญวิปัสสนา เป็นการมองโลกตามความเป็นจริง มิใช่การมองโลกในแง่ร้าย
  3. ไม่มีอัตตามิใช่ขาดสูญ : การพิจารณาเรื่องอนัตตา ความไม่มีอัตตาตัวตนแก่นสารนั้น ถ้าเข้าใจพลาด ก็อาจกลายเป็นอุจเฉททิฏฐิ คือเห็นว่าเป็นความขาดสูญ ซึ่งถ้าเลยเถิดไปถึงขนาดเห็นว่ากรรมดี กรรมชั่ว ไม่มีผล เช่นนี้ถือเป็นมิจฉาทิฏฐิขั้นร้ายแรงที่ต้องรีบแก้ไข

               ถ้าศึกษาพิจารณาในเรื่องใดแล้ว ผู้ปฏิบัติรู้สึกว่าเกิดความรู้สึกในแง่ลบ กดดัน เคร่งเครียดจนเกินไป ขอให้ตั้งหลักให้ดีแล้วมองภาพรวมกว้างๆว่า เราศึกษาปฏิบัติตามหลักของพระพุทธศาสนา ก็เพื่อความสุขและความเจริญ ดังที่ท่านสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต) ได้กล่าวไว้ว่า “ถ้าปฏิบัติธรรมถูกทาง ต้องได้ปราโมทย์ (ความเบิกบานใจ)”

 

แนวทางการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน